PeLeRay

Dünyada hemen her ortam için farklılaşmış milyarlarca çeşit canlı var. Farklı asitlik seviyelerinde, farklı ısılarda, farklı minerallerin/gazların varlığında hayatta kalmak üzere evrimleşmiş türlü çeşit bakterinin arasında, elbette ki canlıların vücudunda yaşamak üzere evrimleşmiş, kimi zaman (mide ve bağırsaklarımızda olduğu gibi) vücudunda yaşadığı canlıya faydası dokunan, kimi zaman vücuduna girdiği canlıyı hasta eden, kimi zaman öldüren, kimi zamansa ölmekten beter eden yaratıklar, "parazitler" var. Şimdiki konumuz, farklı canlıların vücutlarına yerleşip orada yaşayan, ve bu yaşam süresince aklınızın ucundan bile geçmeyecek işler yapan parazitler. Beyinlerine/sinir sistemlerine yerleştikleri canlıların üzerinde ufak davranış değişikliklerinden, "Tam zihin kontrolü" olarak yorumlayabileceğimiz durumlara çok geniş bir yelpazede değişen etkilere sahip olan envai çeşit parazite şöyle bir göz atacağız.
Sizi parazitlerle tanışıklık maceram boyunca kronolojik olarak gezdireceğim. Bu sebepten, ilk konumuz...


Leucochloridium varidae:


Leuchloridium Varidae, kuşları ve sümüklüböcekleri enfekte eden bir parazit ve bir ev sahibinden diğerine geçiş hikayesi oldukça ımm... rahatsız edici. Yağmur ormanları civarında yaşayan bu parazit, yumurtalarını kuşların dışkıları içine bırakıyor. Kuş hayvanı, uçan bir yaratık ancak dışkısı, kuşun bu aerodinamik özelliklerini sergilemediğinden ister istemez yere düşüyor. Amazon koc-ca orman. 100 metrelik ağaçlar var, yere düştün mü bir daha uçan bir kuş tarafından görülmen pek mümkün değil. Peki nasıl olmuş da bu Leucochloridium efendi kuşun içine girmeyi başarmış?
Efendim, ormanın dibi nemli, bol besinli, dolayısıyla envai çeşit canlı türüne ev sahipliği yapıyor. Bunlardan biri de, bildiğimiz sümüklü böcek. Bu Leucochloridium efendi, sümüklüböcek tarafından afiyetle yendikten sonra, bir yolunu bulup sümüklüböceğin sinir sistemine yerleşiyor. Yerleştikten sonra yaptıkları ise akıllara zarar.
Öncelikle zavallı sümüklüböceğin antenimsi gözlerini kalınlaştırıyor, parlak renkler kazandırıyor ve damar misali atmalarına yol açıyor. Kafası kocaman olan sümüklüböcekçik kabuğuna geri çekilemez hale geliyor. Sümüklüböceğin davranışları da değişiyor ve zavallı, engellenemez bir "ağaçlara tırmanma" isteği duymaya başlıyor, normalde gölge severken güneşlenmekten hoşlanmaya başlıyor.
Eh, bir ağacın tepesinde yanıp sönen kıvrım kıvrım kıvrılan parlak bir sümüklüböcek de, hiç bir kuşun kaçırmak istemeyeceği bir öğle yemeği olduğundan, aşağılık parazit leucochloridium varidae, çocuklarını üreteceği kuşun sindirim sistemine yerleşmiş oluyor.
Leucochloridium ile igili iki videoya buradan ve buradan ulaşabilirsiniz.


Cymothoa exigua:


abuklu bir parazit olan cymothoa exigua, bir vücut organının tamamen yerini alan bildiğimiz tek parazit. Balıkların ağzına yerleşiyor ve kurutup öldürene kadar balığın dilindeki kanı emiyor. Kendisini dil öldükten sonra kalan parçaya yapıştırıyor ve balık bu paraziti kendi diliymiş gibi kullanabiliyor (yemek yakalayabiliyor, yiyebiliyor vs). Tabii cymothoa da bu beslenme işinden payını alıyor.




Dicrocoelium dendriticum:


Sağ kulağını sol eliyle tutan bir yaşam döngüsü var dicrocoelium dendriticum adlı parazitimizin. Erişkin dicrocoelium'lar inek, koyun gibi otlayan memelilere yerleşiyorlar ve dışkılarıyla yayılan yumurtalar bırakıyorlar. Bu dışkılar, otlakçı sümüklüböcekler tarafından yeniyorlar. Yumurtalar sümüklüböceklerin içinde çatlıyorlar ve bebek parazitler, sümüklüböcek tarafından "öksürülerek", balgamımsı bir madde içinde yere atılıyorlar. Bu madde karıncalar tarafından yeniyor. Bu maddenin tadına bakmış karıncalarda ise tuhaf bir değişiklik görülüyor ve normalde kolonilerinin sıcaklığından faydalandıkları akşam saatlerinde "bana bi haller oluyor hanım" diyerek gezmeye çıkıyorlar. Bu gezi sırasında gördükleri ilk otun üzerine tırmanıp, otun ucunu ısırarak o şekilde sallanmanın çok eğlenceli olacağını düşünerek, sabaha kadar bu posizyonda kalıyorlar. Elbette sabah tekrar ortaya çıkan inekler, huşû içerisinde tükettikleri otun başındaki karıncayı protein, içindeki paraziti de misafir olarak bünyelerine alıyorlar.

Ampulex compressa:

Erişkin bir ampulex compressa, her gün gördüğünüz yaban arılarından ayırt edilecek bir böcek değildir. Yalnız, dişisinin yumurtlama dönemi geldiğinde işler biraz tuhaflaşıyor. Dişi, yumurtalarını içine bırakacak zavallı bir hamamböceği buluyor ve hamamböceğine iki kusursuz iğne vuruyor: Karın - boyun bölgesine soktuğu ilk iğne ön ayakların bükülmesine yol açıyor. İlk sokmanın yarattığı kısa felç sürerken, arı, böceğin kafasına daha da ince ayarlı bir iğne yapma fırsatı buluyor. Arı, iğnesini böceğin kabuğunu geçip direkt olarak beynine saplıyor. İğnesinin yanlarındaki tüylü sensörleri kullanarak, bir cerrahın laparoskop yardımıyla apandisit bulması gibi beyinde istediği yeri buluyor. Kaçma refleksini tetiklediği düşünülen bölgeye ulaşana kadar iğnesini ileri geri oynatıyor ve kaçma refleksini yok edecek şekilde nöronları etkileyen bir zehir enjekte ediyor.
Dışarıdan baktığımızda, olup bitenler gerçekdışı görünüyor. Arı, hamamböceğini felç etmiyor. Hatta aslında, böcek ön ayaklarını doğrultup yürümeye devam edebilecek durumda, ancak artık, kendi isteğiyle hareket edemiyor. Arı, hamamböceğinin antenlerinden birini TUTAR ve böceği YÖNLENDİRİR. Aynen tasmayla köpek gezdirir gibi!
Zombi-hamamböceği efendisi nereye götürürse oraya sürünür, ki hedef nokta da kendi yuvasından başka bir yer değildir. Daha sonra arı çakıl taşlarıyla yuvanın kapısını kapatır ve tekrar hamamböceğine döner. Hamamböceği, arı karnına yumurtalarını bırakırken direnmez. Yumurta çatlar ve larva hamamböceğinin karnında açtığı delikten içeri girer.
Hamamböceğinin içinde büyüyen larva, yaklaşık 8 gün boyunca evsahibinin organlarıyla beslenir ve artık kozasını örmeye hazırdır. Tabii ki bunu da hamamböceğinin güvenli kabuğunun içinde gerçekleştirir. 4 haftadan sonra artık erişkin bir arıdır. Kozasından -ve hamamböceğinden- dışarı çıkar. Alien filmleri gibi.
Konuyla ilgili bir röportajın videosu burada.




Toxoplasma Gondii:

"Ohaaa... ohaohaaaa!" nidalarıyla öğrendiğim toxoplasma gondii, gerçekten en tedirgin edici parazitlerden biri. Sırf kendi yaptıkları yüzünden değil, bunun gibi bilmediğimiz daha binlerce parazit olabilmesi olasılığı yüzünden.
Bu sebepten, konuyla ilgili Carl Zimmer'ın makalesini çevirmeyi uygun görüyorum:
"Kedilerin sindirim sistemlerinde yaşayan, *tesadüf eseri* fareler ve kedilerin yemekten hazzettiği diğer hayvanlar tarafından yenebilen yumurtalarını kedinin dışkısıyla bırakan, tek hücreli bir parazit. Ara-ev sahibinin vücudunda beyin dahil olmak üzere bir çok yerde kistler oluşturabiliyor ancak, örneğin toksoplazma ile enfekte olmuş bir fare, tamamen sağlıklı yaşamına devam edebiliyor. Bu parazit açısından mantıklı, zira kedilerin ölü farelerle işi olmaz. Ancak, Oxford'daki bilim adamları, parazitin fareyi çok ince fakat çok önemli bir yönde değiştirdiğini ortaya çıkarttılar.
"Ohaaa... ohaohaaaa!" nidalarıyla öğrendiğim toxoplasma gondii, gerçekten en tedirgin edici parazitlerden biri. Sırf kendi yaptıkları yüzünden değil, bunun gibi bilmediğimiz daha binlerce parazit olabilmesi olasılığı yüzünden.
Bu sebepten, konuyla ilgili Carl Zimmer'ın makalesini çevirmeyi uygun görüyorum:
"Kedilerin sindirim sistemlerinde yaşayan, *tesadüf eseri* fareler ve kedilerin yemekten hazzettiği diğer hayvanlar tarafından yenebilen yumurtalarını kedinin dışkısıyla bırakan, tek hücreli bir parazit. Ara-ev sahibinin vücudunda beyin dahil olmak üzere bir çok yerde kistler oluşturabiliyor ancak, örneğin toksoplazma ile enfekte olmuş bir fare, tamamen sağlıklı yaşamına devam edebiliyor. Bu parazit açısından mantıklı, zira kedilerin ölü farelerle işi olmaz. Ancak, Oxford'daki bilim adamları, parazitin fareyi çok ince fakat çok önemli bir yönde değiştirdiğini ortaya çıkarttılar.